يك واقعيّت و حقيقت مورد اعتقاد مىباشند لذا مؤثرند بلكه حتّى اگر يقين به كذب آن‌ها هم داشته باشيم باز آن تأثير مطلوب و مورد انتظار از آن قضيّه حاصل مىشود ، زيرا كه هدف از متخيّلات تحت تأثير قرار دادن احساسات و عواطف آدميان و موجب انقباض و انبساط نفس بودن است ، مادامى كه هدف اين باشد مهمّ نيست كه قضيّهء متخيّله ما يك قضيّهء صادقه باشد يا كاذبه ، زيرا همانطورى كه قبلا هم بيان شد هدف ما از اين قضايا رسيدن به يك اعتقاد و تصديق قلبى نيست ، بلكه در اوايل مقدمهء صناعات خمس گفتيم كه يا هدف تصديق است و يا تأثير نفس ، ولو تصديق حاصل نباشد . آن‌كه هدفش تأثير در نفس باشد نامش قضاياى متخيّله است كه مبادى قياس شعرى قرار مىگيرند و اين را هم نيك مىدانيم كه مردم و نفوس غيرمهذّبه ( ولو دانشمند هم باشند ولى از قيد و بند وهم ، خيال و هوى و هوس نرسته‌اند و به عالم عقل و اخلاص راه نيافته‌اند ) از قضاياى متخيّله بيشتر متأثر مىشوند تا قضاياى حقيقيه و واقعيّات علمى . علّت آن است كه جمهور و فرد غيرمهذّب بيش از اين‌كه عاقل و بصير باشند تحت تأثير احساسات و عواطف هستند و بيش از آن‌كه بدنبال اقناع عقل و وجدان باشند در برابر خيال وهم تسليم‌اند . در اين قسمت نمونه‌هايى مىآوريم مبنى بر اين‌كه قضاياى متخيّله ولو صددرصد كذب هم باشد با اين حال همگى تأثير متوقع را در نفوس برجاى مىگذارند . الف : همه ما ديده‌ايم سخنان شعرى و قضاياى خيالى شعريه - كه در قالب وزن و آهنگ خاصى القاء مىشوند - امرى را كه صددرصد مبغوض و مورد تنفر انسان است صددرصد محبوب و مورد علاقهء انسان قرار داده‌اند ، متقابلا امرى را كه كاملا مورد علاقه بوده ، صددرصد مبغوض كرده و خشم آدمى را نسبت به آن برانگيخته‌اند . شما مىتوانيد اين مطلب را در رابطه با تنفّر و اشمئزار برخى از انسانها از خوردن يك طعام لذيذ ملاحظه و مشاهده كنيد كه طعام دلپذيرى آماده و در سفرهء مخصوصى چيده شده و فردى آماده خوردن آن شده ولى همين‌كه يك نفر به دروغ مىگويد : خودم ديدم كه مثلا سوسكى داخل غذا افتاده بود ، يا موشى از وسط اين غذا عبور كرد ، يا سگى اين غذا را بوئيده و . . . يا همين‌كه غذا را به يك چيز تهوّع‌آور تشبيه كرد فرد با همهء گرسنگى و اشتياق به خوردن طعام از خوردن آن دست مىكشد حتّى اگر يقين به دروغ بودن آن كلام داشته باشد ، اين نيست مگر بخاطر تحت تأثير قرار گرفتن قوهء خيال ، با